Gids · Regels en vergunning

Regels en vergunning

Bijna alles wat je aan een rijksmonument verandert, vraagt een omgevingsvergunning. Wat wel vrij mag, staat in artikel 13.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving. Hier lees je wat voor jouw pand geldt en hoe de aanvraag gaat.

Redactie Monument DuurzaamBijgewerkt 6 bronnen

Drie oude bakstenen huizen naast elkaar met witte siergevels, hoge witte schuiframen en donkergroene voordeuren aan een straat met kinderkopjes
Illustratie (AI)

Artikelen in deze gids

Welke status heeft je pand

Er zijn ongeveer 63.000 gebouwde en aangelegde rijksmonumenten.Rijksoverheid Daarnaast wijzen provincies en gemeenten eigen monumenten aan, en zijn er beschermde stads- en dorpsgezichten. In zo'n gezicht is het gebied beschermd, niet elk pand. Je status bepaalt wie beslist en welke regels gelden.

Wat geldt per status van je pand
Status van je pandWie beslistZonder vergunningZonnepanelenISDERestauratiefonds
RijksmonumentIn het rijksmonumentenregisterMeestal de gemeente; de minister van OCW adviseertOnderhoud zonder wijziging van detail, profiel, vorm, kleur of materiaal; inpandig zonder monumentale waardeAltijd met vergunningMonumentgrens: glas U 5,8, isolatie Rd 2,5Duurzame Monumenten-Lening
Provinciaal monumentAangewezen door de provincieDe gemeenteVolgens de regels van provincie en gemeenteAltijd met vergunningMonumentgrens: glas U 5,8, isolatie Rd 2,5Niet deze lening (alleen rijksmonumenten)
Gemeentelijk monumentAangewezen door de gemeenteDe gemeenteVolgens de eigen regels van je gemeenteAltijd met vergunningMonumentgrens: glas U 5,8, isolatie Rd 2,5Niet deze lening (alleen rijksmonumenten)
Rijksbeschermd stads- of dorpsgezichtHet gebied is beschermd, het pand zelf nietDe gemeenteVolgens de regels van je gemeenteZonder vergunning alleen op een achterdakvlak dat niet naar openbaar gebied kijktGewone eisen: glas U 1,2, isolatie Rd 3,5Niet deze lening (alleen rijksmonumenten)

Bronnen: IPLO, rijksregels rijksmonumenten (art. 13.11 Bal), IPLO, zonnepanelen (art. 2.29 en 2.30 Bbl), RVO, ISDE voor monumenteigenaren, Restauratiefonds en Rijksoverheid. Gelezen op 15 oktober 2026. Geen juridisch advies: je gemeente beslist.

Wat mag zonder vergunning

Voor een rijksmonument geldt een vergunningplicht in de Omgevingswet (artikel 5.1, lid 1, onder b). De uitzonderingen staan in artikel 13.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving.IPLO In gewone taal:

  • Regulier onderhoud dat de monumentale waarden behoudt, als detaillering, profilering, vormgeving, kleur en materiaalsoort gelijk blijven.IPLO
  • Inpandige wijzigingen van onderdelen zonder monumentale waarde.IPLO

Ook als je geen vergunning nodig hebt, geldt de zorgplicht (artikel 13.7 Bal): je mag het monument niet beschadigen of verwaarlozen.IPLO Isoleren, ander glas of zonnepanelen vallen bijna nooit onder onderhoud. Daarvoor vraag je een vergunning aan. Het hele verhaal staat in vergunning voor je monument. Over zonnepanelen: zonnepanelen op een monument.

De aanvraag in vijf stappen

  1. Zoek de status op in het monumentenregister of vraag het je gemeente.
  2. Maak een plan met een adviseur of architect die monumenten kent. Beschrijf wat je verandert en waarom het de waarden van het pand behoudt.
  3. Vraag een vooroverleg aan bij je gemeente. Veel gemeenten leggen een plan voor aan een monumentencommissie.
  4. Dien de aanvraag in via het Omgevingsloket, met tekeningen en foto's.
  5. Wacht op het besluit voordat je begint. Wie een lening van het Restauratiefonds wil, heeft een onherroepelijke vergunning nodig.

De RCE heeft met gemeenten een landelijk afwegingskader gemaakt voor vensters, gevel, dak en vloer. Het is niet dwingend: gemeenten maken er hun eigen beleid van.RCE

Hoe lang het duurt

Bij de reguliere procedure beslist de gemeente binnen 8 weken na ontvangst. Is instemming van een ander bestuursorgaan nodig, dan is het 12 weken. De gemeente mag de termijn één keer met maximaal 6 weken verlengen. Vraagt de gemeente om aanvulling, dan staat de klok stil.IPLO

Energielabel

Monumenten waren lang vrijgesteld van de energielabelplicht. Die uitzondering is vervallen: sinds 29 mei 2026 heb je ook voor een monument een energielabel nodig bij verkoop, verhuur of verlenging van een huurcontract.RCE

Huur je? Huur je een monument? Dan vraagt de eigenaar de vergunning aan. Overleg eerst met je verhuurder voordat je iets laat veranderen.

Bronnen

  1. Rijksregels voor rijksmonumenten, Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). Laatst gewijzigd of gecontroleerd: geen datum op de pagina (gelezen op 15 oktober 2026).
  2. Procedure bij een aanvraag om een omgevingsvergunning waarvoor de reguliere procedure geldt, Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). Laatst gewijzigd of gecontroleerd: geen datum op de pagina (gelezen op 15 oktober 2026).
  3. Zonnepanelen: voorwaarden vergunningvrij plaatsen, Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). Laatst gewijzigd of gecontroleerd: geen datum op de pagina (gelezen op 15 oktober 2026).
  4. Zorg voor onroerend erfgoed, Rijksoverheid. Laatst gewijzigd of gecontroleerd: geen datum op de pagina (gelezen op 15 oktober 2026).
  5. Landelijk afwegingskader verduurzamen rijksmonumenten, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Laatst gewijzigd of gecontroleerd: eerste versie, downloadpad 2023 (gelezen op 15 oktober 2026).
  6. Energielabel voor monumenten, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Laatst gewijzigd of gecontroleerd: geen datum op de pagina (gelezen op 15 oktober 2026).